تبلیغات
سدید - الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت از دیدگاه آیت الله جوادی آملی
ویژه ها قبلی 1 2 3 بعدی
بانوان ورزشکار المپیک» تبدیل حرام به حلال با دیپلماسی حجاب!

با دیدن برخی صحنه ها از تلویزیون و رسانه ها از تصاویر ورزشکاران ایرانی شوکه می شدم. گاهی اوقات هم مثلا به خاطر دست ندادن امید نوروزی و پارالمپیکی ها با زنان خوشحال. به هرحال افتخارآفرینی ورزشکاران ایرانی در المپیک جای تقدیر و تشکر فراوانی دارد
اما......
تولید ملی» تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی

تولید صفا و مهر و الفت بکنیم
بر ساحت دل عرض ارادت بکنیم
سرمایه ی ما عشق ولایت باشد
با هستی خود ازان حمایت بکنیم
(شاعر: شاهد) ...
دانشگاه اسلامی» دانشگاه اسلامی، مبدا پیشرفت

یك ملت، با اقتدار علمى است كه مى‏ تواند سخن خود را به گوش همه‏ ى افراد دنیا برساند؛ با اقتدار علمى است كه مى‏ تواند سیاست برتر و دست والا را در دنیاى سیاسى حائز شود.در این زمینه كه علم نیاز است، حقیقتاً كشورى كه دستش از علم تهى است، نمی تواند توقع عزت، توقع استقلال و هویت و شخصیت، توقع امنیت و توقع رفاه داشته باشد. طبیعت زندگى بشر و جریان امور زندگى این است. علم، عزت می بخشد.(مقام معظم رهبری)...

الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت از دیدگاه آیت الله جوادی آملی

جمعه 16 تیر 1391
» رابطه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با مدینه فاضله مهدوی

چكیده
در آموزه‌های اسلام و آرای مسلمانان، مباحث متعددی در ارتباط با نظام اسلامی مطلوب یا همان مدینه فاضله وجود دارد كه در این راستا می‌توان ابعاد پیشرفت نظام اسلامی ایران با چشم‌انداز الگوی مدینه فاضله مهدوی را بررسی كرد. آیت الله جوادی آملی، پیشرفت نظام اسلامی را مبتنی بر نقش محوری رهبر آن می‌داند كه در عصر غیبت، ولایت فقیه و در عصر ظهور، امامت انسان كامل یعنی حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به آن مشروعیت می‌بخشد. همچنین نقش مدیران و شاخصه‌های مدیریتی آن‌ها در رسیدن به رشد و پیشرفت كشور با توجه به الگوی مدینه فاضله مهم است.از نظر آیت الله جوادی آملی، اسلام در حوزه‌های فرهنگی، اقتصادی و حقوقی، دارای آموزه‌های روشنگرانه و سازنده‌ای برای تكامل و پیشرفت نظام اسلامی به واسطه الگوی مدینه فاضله است.

 مقدمه
آیت الله جوادی آملی، مفسر قرآن و از نظریه پردازان مبحث حكومت دینی و لوازم آن از منظر اسلام است. وی، پیشرفت و لوازم آن را از شؤون جامعه انسانی می‌داند، شؤونی كه در دین، بدون حكم نیستند.در این پژوهش، سعی شده است با بررسی دیدگاه این بزرگوار دربارة رشد و پیشرفت و ابعاد آن كه عمدتاً با استناد به منابع اسلامی است، این سؤال بررسی شود كه: «آیا رشد و پیشرفت درالگوی مدینه فاضله اسلامی، مفهوم و جایگاهی دارد یا نه؟» اگر جواب مثبت است، چگونه و در چه محورهایی قابل طرح است؟ در پاسخ به این سؤال، فرض كردیم با توجه به دیدگاه آیت الله جوادی آملی، در مدینه فاضله اسلامی، مفهوم رشد و پیشرفت، جایگاه معینی دارد و در شاخصه‌های فرهنگی، حقوقی و صنعتی مدینه فاضله، می‌توان ویژگی‌ها و ابعاد آن را بررسی كرد.


از نظر آیت الله جوادی آملی پیشرفت یا توسعه «فرایندی است كه متضمن رشد مداوم در ابزار و روابط مادی و معنوی و بنیان‌های اقتصادی ـ اجتماعی می‌باشد و انسان در این جریان می‌تواند به كمال برسد» (جوادی آملی، 1380: ص 213)؛ پس رشد در آموزه‌های اسلامی، جریانی پویا و مداوم و همه جانبه با هدف به كمال رسیدن انسان است.

برخی با انحراف از مسیر صحیح رشد، همّ و غمشان در پیشرفت و توسعه، رشد مالی به منظور رفاه طلبی، رشد مصرفی، ‌رشد و توسعه شخصی به معنای زراندوزی بیشتر و بخل و… است؛ لذا رشد سرمایه داری اگر به منظور جمع مال و رفاه و راحت طلبی و فخرفروشی است، در این رده جای می‌گیرد: ‌«كسانی كه فقط به فكر توسعه شخصی‌اند، مسرفین، مترفین، مرفهین افرادی هستند كه چون چهارپایان می‌خورند» (همان: ص219). این‌گونه رفتارها به نام رشد و پیشرفت، مطرود است. زمانی هم انسان برای رفع نیاز خود و جامعه تلاش می‌كند؛ ولی چون به منظور افزایش ثروت، حب مال و تكاثر نیست، این رشد، معنای كوثر می‌گیرد و مقبول است؛ برای نمونه: «توسعه اقتصادی به معنای افزایش سرمایه، بر اساس خودمحوری و تكاثر، مذموم و راه شیطان است؛ اما توسعه اقتصادی و داشتن كارخانجات و مزرعه و امكانات مادی به منظور رفع نیاز نیازمندان، محبوب و مطلوب دین است» (همان: ص 223). اهداف حقیقی و نحوه استفاده از این مواهب است كه تمایز بین این دو مطلب (كوثر و تكاثر) را سبب می‌شود.

امامت و رهبری در مدینه فاضله

از نظر آیت الله جوادی آملی، انگیزه نهایی بعثت پیامبران، پیروزی دین خدا بر همة مكتب‌های باطل و منسوخ است: (لیظهره علی الدین كله و لوكره المشركون) (توبه: 33 و صف: 9)، و مهم‌ترین عامل تحقق چنین حكومتی نیز رهبری انسان‌های كامل معصوم ـ به ویژه وجود مبارك حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ است (جوادی آملی، 1387: ص 94).

آیت‌ا… جوادی آملی در توصیف این انسان كامل كه خلیفه خداوند در زمین است(اشاره به سوره بقره:30)، می‌فرماید:
وجودی عنصری دارد كه در عالم طبیعت است و جامعه در خدمت اویند و وجودی مثالی دارد كه ملكوتیان در مشهد و محضر اویند و وجودی جبروتی دارد كه عقول عالیه در خدمت اویند و یك وجود خلافت مطلق دارد كه در مشهد و محضر مستخلف عنه خود، از همه مستور و غایب است (جوادی آملی، 1387: ص110).

این انسان كامل كه رهبری مدینه فاضله مهدوی را دارد یعنی حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، دارای دو ویژگی محوری است: 1. بعد علمی كه رأی او بر قرآن عرضه می‌شود. 2. بعد عملی كه هوای نفس و… را تابع هدایت قرار می‌دهد. (همان: ص111و112). رهبر با دو رسالت عمده و محوری، مدینه فاضله را تشكیل داده و پیشرفت و تكامل آن را مدیریت می‌كند: یكی رسالت حراست از وحی و اقامه معارف آن و دیگری رسالت حراست از سلامت عقل و بصیرت بشریت (رك: همان: ص251 ـ 253). وی از این دو مأموریت با عنوان نخستین سر فصل‌های حكومت حق مهدوی و مبنای هندسه دولت كریمه یاد می‌كند (همان: ص254).

از سوی دیگر، الگوی نظام اسلامی ایران در عصر غیبت، مدینه فاضله مهدوی است و در این راستا، سلسله رهبری اسلام، این‌گونه تبیین می‌شود:
واجبات و محرمات مقطعی در زمان رسول الله، به دست خود حضرتش بوده است و در زمان معصومین علیهم السلام به دست توانای آن‌ها و در زمان غیبت، به دست كسی كه نایب ائمه معصومین هستند، خواهد بود (جوادی آملی، 1363: ص94).

این انقلاب اسلامی ایران، از جهات متعددی آینه انقلا ب عظیم مهدوی می‌باشد:

1. این انقلاب‌ها هر دو نقطه عطف تاریخ می‌باشند كه به تغییر كل جهان و نظام طاغوتی آن، منجر می‌شوند.

2. در هر دو این انقلاب‌ها قلب‌های انسان‌ها دگرگون می‌شود. این تحول قلوب، بر اساس كریمة «یهدون بامرنا (انبیا: 73)» در جهت هدایت انسان‌ها است (جوادی آملی، 1387، ص 159و160).

در نظام اسلامی عصر غیبت نیز رهبری، نقش اساسی را ایفا می‌كند و اعتبار و مشروعیت همه ساختار و اركان نظام به او است. آیت الله جوادی آملی درمفهوم و ضرورت این مطلب، معتقد است:

آن كه منوب عنه را نشناخت، به شناخت نایب راه نمی‌یابد. امام معصوم، نایب رسول اكرم است و ولایت فقیه، عهده دار نیابت عام امام معصوم؛ پس آن كه وحی و نبوت را نشناخت، امام شناس نمی‌شود و آن كه امام شناس نشد، نیابت عام و ولایت فقیه را نخواهد شناخت و شخص فقیه نیز تابع فقاهت خواهد بود (همان: ص152).

از نظر وی:

فقیه جامع شرایط در زمینه‌های مختلف اجتماعی ـ چه در امور فرهنگی نظیر تعلیم و تربیت و تنظیم نظام آموزشی صالح، چه در امور اقتصادی مانند منابع طبیعی، جنگل‌ها، معادن و دریاها و… چه در امور سیاسی داخلی و خارجی مانند روابط بین الملل و در زمینه‌های نظامی همانند دفاع در برابر مهاجمان و تجهیز نیروهای رزمی و در سایر امور لازم ـ به تطبیق قوانین اسلام و اجرای آن مبادرت می‌ورزد (جوادی آملی، 1378: ص 244-242).

در همین راستا، ویژگی‌های این دو نظام اسلامی در عصر ظهور و غیبت نیز با تفاوت درجات و توجه به اختصاصات آن‌ها در مسیر هم می‌باشد و نظام مبتنی بر ولایت عام امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف چشم انداز نظام و مدینه فاضله مهدوی را در پیشرفت و تكامل و زمینه سازی ظهور، در نظر دارد:

برخی از افراد در انقلاب و تحول عمیق عصر مهدویت كه با محدودی از شاگردان و سربازان ویژه آن حضرت آغاز می‌گردد و سر انجام به تغییر نظام حاكم بر پهنه زمین خواهد انجامید، تشكیك روا می‌دارند و چنین تحول عظیمی را كه به یاری گروهی به ظاهر اندك انجام می‌شود، بعید می‌دانند (جوادی آملی، 1387: ص58).

2. ویژگیهای مدیران مدینه فاضله

ابعاد رشد در نظام اسلامی را می‌توان از زاویه تأثیر شاخصه‌های شخصیتی مدیران و نیز نوع مدیریت آن‌ها در نظام اسلامی بررسی كرد. این بخش، به ابعاد انسانی و فردی مدیر یا كارگزار می‌پردازد. چه شاخصه‌هایی برای یك فرد یا كارگزار سیاسی لازم است تا او را در مدیریت و رهبری و سازماندهی رشد نظام هدایت كند؟ این شاخصه، در سطوح مختلف كارگزاران و مدیران اجرایی و تصمیم گیری به طور كامل وجود خواهد داشت و هر چه مسؤولیت، بالاتر رود، عمق و تأكید و ضرورت آن شاخصه‌ها بیشتر نمود می‌یابد؛ اما وجود آن برای همه كارگزاران نظام اسلامی لازم است:

تخصص و تعهد: این ویژگی، در رشد كمی و كیفی امور مؤثر است و فردی كه تخصص و تعهد دارد، از انضباط و وجدان كاری برخوردار است. از طرفی جامعه‌ای كه كار را به كاردان نمی‌سپارد، همواره سیر نزولی خود را طی می‌كند، نه سیر پیشرفت و توسعه. و از سوی دیگر، تعهد در كار موجب می‌شود كه شخص، متوجه نیاز جامعه باشد و از شغل‌های كاذبی كه در عینِ داشتن درآمدهای كلان شخصی، به پیكر اقتصادی جامعه خسارت وارد می‌كند، بپرهیزد. چه در بخش خصوصی و چه عمومی، مدیریت و سیاست‌های نظام، باید با تعهد و تخصص سیاستگزار گره بخورد، تا پیشرفت به جای خسارت باشد.

اتقان در مسؤولیت: انجام هر مسؤولیتی بدون در نظر گرفتن ضوابط، جوانب و پیامدهای آن، نافرجام و بی‌حاصل است. به طور عموم در اسلام از كم كاری، خیانت و تزویر در كار، نیرنگ و پنهان كردن حقیقت به شدت نكوهش شده است (جوادی آملی، 1380: ص 163-157).

پایداری در مسؤولیت: شخص با استقامت، سختی‌های موقت و محرومیت‌های مقطعی را نادیده می‌گیرد و برای رسیدن به هدف، همه جانبه می‌كوشد. از قرآن كریم (اعراف: 85) استفاده می‌شود كه استقامت، موجب تقویت و آرامش دل و وسعت رزق است.

اخلاص در كار: اخلاص، ضمن تقویت جنبة عبادی مسؤولیت، به آن، رنگ تقدس می‌بخشد و به منزله زینت و زیور عمل است.

انتخاب مسؤولیتی مناسب: اسلام، برخی شغل‌ها را واجب، بعضی را حرام، بخشی را مستحب و برخی را مكروه می‌داند. خداوند متعال، كارهای شكوهمند و عالی را دوست دارد و كارهای پست را خوش ندارد.

اعمال تخصص در طلیعه كار: ممكن است فرد متخصص، مسؤولیتی بپذیرد؛ ولی در برخی بخش‌ها، از توجه به تخصص خودش غفلت كند. لازم است هر كاری از ورودی، نقشه، معیار، الگو و اندازه بگذرد، تا به وسیلة تخصص، از افزایش بی‌جا یا كاهش بی‌مورد جلوگیری شود. امام علی علیه السلام فرمود: «نخست اندازه بگیر، آن گاه برش بده. ابتدا بیندیش، سپس بگو. اول روشن و آگاه شو، ‌آن‌گاه كار كن» (آمدی، بی‌تا: ج4، ص56).
این‌جا دو نكته به دست می‌آید: 1. تلاش در تولید و كوشش در عرضه كالاهای مورد نیاز جامعه، نه تلاش در مصرف؛ 2. قناعت در مصرف، نه قناعت در تولید، و عكس آن، یعنی تلاش در مصرف و قناعت در تولید، پسندیده نیست.

خلاقیت در كار و مسؤولیت: اصل كار و مسؤولیت، به منزله دمیدن روح هنر در كالبد طبیعت است، تا صنایع آدمیان، تبلوری از حیات هنر و تجلی زنده بودن و زنده شدن باشد.

دلپذیر بودن مسؤولیت: اصل هر چیز را روح ملكوتی آن تشكیل می‌دهد؛ لذا برای آن كه كار و مسؤولیت كارگزاران، صبغه ملكوتی پیدا كند، لازم است دلپذیر و دلاویز بودن در ضمن آن مسؤولیت، ظهور یابد.

كار و مسؤولیت هدفمند: كار و شغلی به صورت هنر مدرن متبلور می‌شود كه از بدعت، سهل‌انگاری، سست رفتاری و بی‌رونق بودن رهایی یابد و به سنت نوآوری بودن برسند. در این راستا باید: 1. كار و مسؤولیت برای هدف برین باشد. 2. هدف، معقول و مقبول جامعه انسانی باشد. 3. كارهای متنوع همانند اعضای یك پیكر زنده بالنده، مكمل هم باشند. 4. فرهنگ كار، جنبه دینی و مدنی خود را تفسیر و كارهای گوناگون نسبت به یك‌دیگر تبلور دهد، تا مكمل هم باشند و تمام نیازهای صادق جامعه بشری را به بهترین وضع برطرف كنند (همان).
ویژگی‌های متولیان امور توسعه در نظام اسلامی و ساختار فكری و رفتاری آن‌ها، در تصمیم گیری، اجرا و تكامل نظام، نقش اساسی دارد كه توجه به نهادینه كردن آن، ضروری است.

در مجموع، شاخصه‌های فردی (جامعه یا مسؤولان) در مدینه فاضله یا الگوی نظام اسلامی عبارتند از:

1. تخصص و تعهد، 2. اتقان و پایداری در مسؤولیت، 3. اخلاص در كار، 4. تناسب فرد با مسؤولیت، 5. خلاقیت، 6. نظم و محاسبه‌گری،

 7. اصلاح و تحول به منظور پیشرفت، 8. هدفمند بودن.

آیت الله جوادی آملی در شرح ابعاد رشد در مدینه فاضله، موارد متعددی را بر‌ای تحقق آن در مدینه فاضله و نظام اسلام قابل ذكر می‌داند. چهار بعد اصلی كه لازمه رشد نظام اسلامی هستند، عبارتند از: 1. رشد فرهنگی، 2. رشد اقتصادی، 3. رشد در فرایند صحیح صنعتی، 4. رشد حقوقی (داخلی و بین المللی).

در مباحث بعد به بیان دیدگاه این عالم محترم و تبیین آن در این موارد می‌پردازیم.

3. بررسی شاخصه‌های رشد فرهنگی در مدینه فاضله

در تعریفی فرهنگ، «شامل آداب و رسوم، اطلاعات، تخصص‌ها، علم و هنر، زندگی خانوادگی و مذهب می‌باشد» (راد، 1382: ص 29).

رشد فرهنگی، در واقع پیشرفت ضابطه‌مند فرهنگ، یعنی آداب و رسوم، پیشرفت اطلاعاتی، رشد تخصص‌ها، پیشرفت علم و هنر و توسعه زندگی خانوادگی و نقش مذهب را شامل می‌شود.

از نظر آیت الله جوادی، زمامدار حكومت اسلامی درباره تأمین و توسعه علمی و فن آوری مسؤول است: (هوالذی بعث فی الأمیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزكیهم و یعلمهم الكتاب و الحكمة و إن كانوا من قبل لفی ضلال مبین) (جمعه: 2).

در موضوع فرهنگ، دو نكته مهم مد نظر وی عبارتند از: 1. رشد علمی و به دنبال آن، رفع جهالت. 2. رشد اخلاقی و تزكیه نفس كه به رفع ضلالت و گمراهی منجر می‌شود. این‌جا رشد علوم را می‌توان به معنای جامع آن در نظر گرفت:

رشد علوم تجربی: اسلام با ترغیب به علوم تجربی و ریاضی و… هم به ترتیب منطقی مباحث آن پرداخته و هم از اكتفای به آن‌ها و اعتزاز به داشتن آن‌ها و اعمال نابجای آن‌ها ترهیب نموده است. آیت الله جوادی اصل تحریص اسلام به فراگیری این گونه از علوم را [به لحاظ روشنی] نیازمند به طرح نمی‌دانند‌؛ ولی بیان منطقی مسائل این علوم به این است كه سبك متداول تبیین آن‌ها به شرح سیر افقی اشیا و تفسیر غرضی اسرار طبیعی و ریاضی است (جوادی آملی، 1380: ص 183).

وی تبیین و شناخت رشد یافته علوم را با مثالی این‌گونه مطرح می‌كند:

مثلاً فلان موجود زمینی یا سپهری در گذشته دور چنین بوده است و هم اكنون نیز چنین است و پیش بینی می‌شود در آینده به فلان صورت در آید. در این تفسیر، فقط به نظام داخلی امور طبیعی و ریاضی پرداخته می‌شود؛ لكن اسلام به غیر از اشاره كوتاه موضوعی به كیفیت ساختار درونی آن‌ها به تبیین نظام فاعلی و نظام غایی آن‌ها نیز همت می‌گمارد و با رمز گویای «هو الأول و الآخر» به مبدأ پیدایش اسرار جهان می‌پردازد و به مبدأ غایی و هدف آن، كاملاً عنایت می‌كند و علم تجربی و مانند آن را تفسیر صحیح كتاب تكوینی خدای سبحان دانسته و غفلت از آن را مایه ابتر بودن علوم می‌داند (همان: ص 183ـ 186).

تأكید زیاد این عالم بزرگوار به این كه نقش نظام فاعلی و نظام غایی اگر در علوم تجربی غافل بماند، در واقع، علم ناقص است و اشاره وی به ابتر بودن آن، چیزی شبیه به عقب افتادگی علمی صاحبان چنین علوم و اطلاعاتی می‌باشد؛ لذا عقب ماندگی یا پیشرفت علمی از نظر وی، علاوه بر مسأله كمی علوم تجربی با تبیین و فهم آن علوم هم به گونه‌ای كه ذكر شد، مرتبط است و این، شامل تمام علوم تجربی می‌شود.[1]

رشد علوم عقلی: در این راستا نیز «تأملات عقلی بشر به تنهایی عقب ماندگی آن است و بایستی در كنار آن‌ها، متوجه ارسال انبیا و انزال وحی بود» (همان، ص 186). در نتیجه، رشد عقلی زمانی در مسیر صحیح و تشخیص درست است كه در كنار عقل، نسبت به كتاب و سنت، متوجه و متذكر باشد.

علم شهودی: از نظر آیت الله جوادی آملی، علم شهودی، همان تزكیه است و این دو جدای از هم نیستند:

… برخی باید به زحمت، تعلیم خود را به تزكیه مرتبط كنند؛ یعنی بگویند: «خدا، قیامت و حسابی هست؛ لذا من باید پرهیز كنم»؛ ولی اگر كسی به علم شهودی رسید، علم او همان تزكیه است و تزكیه او همان تعلیم. چنین علمی مطلوب بوده و مقدور وارثان انبیا و اولیای الهی می‌باشد (جوادی آملی، 1384: ص 166).

در ارزش و جایگاه پیشرفت علمی و نقش كارگزاران آن، به نظر وی:

هر دانشمندی كه با دانش و تحقیق خود در رفع مشكل علمی جامعه می‌كوشد، یا پزشكی كه بیماران را مداوا می‌كند، یا مهندسی كه طرح فنی می‌ریزد، یا دانش پژوهی كه در راه دانش رنج می‌برد، هر كدام از این كوشش‌های علمی و پژوهش‌های تحقیقی، مصداق بارزی از مصادیق كارند؛ اما ارزش آن‌ها یكسان نیست (جوادی آملی، 1380: ص 154).

از طرفی نوع كاربرد علوم پیشرفته نیز مهم است؛ چرا كه باید منجر به «پرهیز از تباهی محیط زیست و عدم محروم كردن دیگران از حقوق خداداد شود» (همان).

هماهنگی علم و تزكیه و نقش آن در پیشرفت

معیار دیگری كه وی در رشد فرهنگی تأكید دارد، بحث تزكیه است كه راه رهایی از ضلالت می‌باشد. در فرهنگ جامعه و نظام اسلامی، انحرافات عملی و اخلاقی، راهكاری برای درمان دارد و آن، رشد و ترویج تهذیب روحی انسان‌های آن است. به تبع آن، فرهنگی كه از انحرافات رفتاری و اخلاقی در هر بعدی از زندگی فردی و اجتماعی به وسیله رشد و نهادینه كردن علم توأم با تزكیه، پیشگیری می‌كند، شاخصه فرهنگ مدینه فاضله و الگوی توسعه فرهنگی در نظام اسلامی است:

گاهی انسان عالم است و مواظب است كه به علم خود عمل كند. او همیشه باید اهل محاسبه باشد، تا علم خود را به عمل برساند؛ اما یك وقت او علمی دارد كه با تزكیه است؛ یعنی دو لفظ و دو مفهوم است و یك مصداق. این علم، رنجی ندارد. البته رسیدن به این جا سخت است؛ ولی از این پس، به آسانی كار خیر را انجام می‌دهد (جوادی آملی، 1384: ص 165).

توجه به هماهنگی علم و تزكیه در رشد فرهنگی جامعه اسلامی، مبحثی فراتر از همراهی علم و تزكیه است كه در نظام اسلامی رشد یافته مورد توجه قرار می‌گیرد.

شاید این مطلب را بتوان در چیزی كه بسیار مورد تأكید ایشان و از اهداف اصلی حكومت اسلامی است نیز بررسی كرد كه آن، راهنمایی انسان به سوی «خلیفة الله» شدن است:

خلیفة الله، همان انسان كامل است كه از گزند هر گونه زوال، مصون است. اهمیت پرورش روحی به گونه‌ای است كه مدینه فاضله، به مثابه جسم است و خلیفة الله به مثابه روح آن و مدینه فاضله را انسان كامل تأسیس می‌كند (همان: ص 336).

از طرفی وی، این‌گونه رشد فرهنگی را بر اساس حركت فردی و اجتماعی انسان‌ها با مدیریت و رهبری نظام اسلامی اصلی دانسته است كه نورانی شدن جامعه انسانی را در پی دارد:

هدف حكومت الهی، نورانی نمودن جامعه انسانی است. انسان نورانی، از گزند تیرگی هوی و آسیب تاریكی هوس مصون بوده و از دسیسه وسوسه و پند و مغالطه محفوظ خواهد بود (همان).

مفهوم نورانی كردن چیست؟ از نظر آیت الله جوادی «مردم نورانی، مردمی هستند كه حق را بدانند و طبق دانسته و علم خویش- یعنی حق- عمل كنند… » (جوادی آملی، ‌1374: ص 364). نكته مهمی كه این‌جا مطرح میشود، مسأله پیروی از حق است كه بی‌توجهی به آن، سد راه علم و سبب زوال حق است:

عدم پیروی از حق، انسان را دچار مشكلات فراوان علمی و عملی و مایه عبرت دیگران می‌كند و حق، همان است كه از سوی خدای سبحان آمده است: (الحق من ربك فلا تكن من الممترین) (آل عمران: 60)و سر پیچی از آن، مانع كمال عقل است؛ بلكه سبب نقض و زوال آن می‌گردد (جوادی آملی، 1384: ص122).

ارتباط دقیق بین حق و مفهوم آن و در این راستا سنجش میزان صحت و سقم عقل انسان و جامعه، ما را ناگزیر می‌كند كه در مفهوم نقص و كمال عقل و حقانیت ـ به خصوص در آنچه در علوم آكادمیك طرح شده است ـ به طور دقیق‌تر مروری بنماییم، تا به تمایزات عقلانیت و حقانیت در اندیشه فاضله اسلام كه بر محوریت فرمان خدا است با دیگر مكاتب بشری واقف شویم. از نظر آیت الله جوادی آملی: «تجلی گاه اهداف نهایی (نورانی كردن) و اهداف میانی (عدالت در جامعه) مدینه فاضله‌ای است كه افراد جامعه به یمن تمسك به دین، آن را ایجاد كرده و از وجودش بهره می‌برند.»(جوادی آملی، 1381: ص26).

در نتیجه تلاش برای رسیدن به این اهداف فاضله، قسمت عمدة برنامه ریزی مرتبط با رشد فرهنگی نظامی اسلامی را به خود اختصاص می‌دهد. آثار و نمود تلاش در جهت توسعه علم، رهایی از جهل، رشد تزكیه و رهایی از ضلالت را می‌توان در ابعاد مختلف فرهنگی در آداب و رسوم، تخصص‌ها، هنر، زندگی خانوادگی، مذهب و… بررسی كرد. این شؤون مختلف فرهنگی، در اثر پیشرفت و نهادینه شدن دو اصل محوری مذكور در حوزه فرهنگ برای تعالی و سعادت انسان‌ها تثبیت، تصحیح یا تكمیل خواهند شد.

در باب سیاست‌گزاری فرهنگی در مدینه فاضله می‌توان موارد زیر را جمع بندی كرد:

الف. رشد علمی:

1. پیشرفت علوم تجربی كه با تفسیر نظام فاعلی و غایی همراه باشد.
2. رشد علوم عقلی كه همراه كتاب و سنت باشد.
3. در مدینه فاضله، علم مطلوب و رشد یافته، با تزكیه هماهنگ است.

ب. رشد بعد روحی و اخلاقی جامعه:
1. اهمیت رشد فضایل اخلاقی در مدینه فاضله - هدف مدینه فاضله
2. تشخیص حق از باطل و عمل به حق در مدینه فاضله - هدف مدینه فاضله
3. بررسی شاخصه‌های رشد اقتصادی در مدینه فاضله

جامعه اسلامی كه الگوی مدینه فاضله را دارد، از لحاظ سیاست گزاری‌های اقتصادی نیز باید به سوی رشد و پیشرفت حركت كند. از نظر آیت الله جوادی آملی: توسعه اقتصادی، به وضعیتی از اقتصاد اطلاق می‌شود كه امكانات مادی برای رشد و تعالی انسان فراهم آمده است. طبیعی است كه این وضعیت، به معنای دسترسی بیشتر انسان به كالا و خدمات برای به كارگیری آن‌ها در جهت رشد و تعالی نوع بشر، مستلزم تولید بیشتر است و تولید بیشتر، درك و استفاده از روش‌های علمی و فنی و بهره‌مندی از فناوری است. اسلام، به عنوان دین همه جانبه در رابطه با توسعه اقتصادی حقایقی را بیان كرده كه دولت اسلامی باید در جهت رساندن جامعه به توسعه اقتصادی برنامه‌ریزی داشته باشند و از طریق كار و كوشش و تلاش و فعالیت، در این راستا گام بردارند (جوادی آملی، 1380: ص 213).

درباره نكاتی كه آیت الله جوادی مطرح فرمود، اموری قابل توجه است:

1. اقتصاد یا عمل اقتصادی «عملی است كه در آن، عامل منحصراً به نحو مسالمت آمیز از سیطره خود بر منابع استفاده می‌كند، تا اهداف اقتصادی خاص را به دست آورد» (لاریجانی، 1377: ص 358).

2. تأكید بر تولید و رشد تولیدی در اقتصاد در نظر وی در ذیل چند مبحث قابل بررسی است:

1. چه تولید می‌شود؟ در دولت اسلامی كالایی تولید می‌شود كه برای ادامه زندگی در جامعه اسلامی ضروری و در واقع، واجب است؛ اما برخی كالاها در اسلام، مصرفش مجاز نیست و در نتیجه تولید آن هم وجهی ندارد. 2. چه مقدار تولید شود؟ این‌جا تولید كالاهای تجملی و مصرفی اسراف و اتلاف را به همراه دارد و…. 3. چگونه تولید شود؟ روش تولیدی بایستی زیان جبران ناپذیر به محیط زیست وارد نكند، با شؤونات اداره نظام اسلامی سازگار باشد و به نسل آینده ضرر نرساند (احمدی: 1378).

نقش افراد در رشد اقتصادی

از نظر آیت الله جوادی آملی رشد اقتصادی در نظام اسلامی، گاهی اوقات در حیطه اختیارات فرد است كه: فرد، به اصلاح معیشت دیگران بپردازد كه زن و فرزند و والدین، از جمله آن‌ها هستند. همچنین فرد به تأمین نیازمندی‌های محرومان در جامعه اسلامی توجه داشته باشد كه واجب عینی یا كفایی است: «كلكم راع و كلكم مسؤول عن رعیته» (علامه مجلسی، 1403: ج 72، ص 38). افراد، به تأمین نیازمندی محرومان در سراسر امت اسلامی مبادرت ورزند كه این هم واجب عینی یا كفایی است: «من أصبح لایهتم بأمور المسلمین فلیس بمسلم» (كلینی، 1414: ج2، ص 164).

تأمین نیاز غیرمسلمانان كه از مسلمانان استمداد كنند؛ یعنی بر مسلمانان متمكن لازم است برای نجات وی اقدام كنند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید: «من سمع رجلا ینادی یاللمسلمین فلم یجبه فلیس بمسلم» (همان)؛ یعنی اگر كافر و غیرمسلمان از مسلمان كمك خواست و راهی برای تأمین خود نداشت و نیز او مزاحم، رهزن و اهل توطئه بر ضد اسلام و مسلمانان نبود، باید او را تأمین كرد و استمداد او را اجابت نمود.

حتی اگر حیوان غیر مزاحمی گرسنه یا تشنه باشد باید برای رفع گرسنگی یا تشنگی او اقدام كرد «أفضل الصدقة إبراد كبد حری» (جوادی آملی، 1380: ص 216).

افراد در نظام اسلامی، نقش مهمی در رشد اقتصادی و تأمین نیازهای جامعه بشریت دارند. هر چه نیازهای مادی به حكم اسلام، بیشتر و فراگیرتر برطرف شود، بسیاری از موانع توسعه اقتصادی حذف و عوامل رشد اقتصادی فراهم می‌شود و حیطه و گستره توجه به فقر و كاستی‌های اقتصادی از افراد، اجتماع، امت، بشریت به سطح همه موجودات می‌رسد و این، تفاوت پیشرفت اقتصادی و دقت‌های مرتبط با آن، در نظام اسلامی و حكومت‌های دیگر می‌باشد.

وی در بیان اهمیت رشد اقتصادی در سیره مدیریت اسلامی، آن را بسان ستون فقرات جامعه و مایه قوام می‌داند: «همان طور كه جاری نشدن خون در بعضی رگ‌ها، موجب فلج شدن آن عضو می‌شود، مال نیز باید در همه شرایین جامعه جریان داشته باشد» (همان: ص 221)؛ پس تفاوت دیگر نظام اسلامی و غیر آن، در رشد و توسعه اقتصادی، موضوع عدم طبقاتی بودن و جمع آوری میزان زیادی از منابع و اموال اقتصادی در سیطره گروه خاص می‌باشد:

در نظام سرمایه‌داری، ثروت‌های كلان و سنگین در دست گروه خاصی است. آن‌هایی كه در دنیا داد و ستدهای مهم را انجام می‌دهند، محدودند؛ به طوری كه گاه ممكن است شركت‌ها، تراست‌ها، كشتی‌ها یا هواپیماهای مختلفی را خریداری كرده و بفروشند؛ ولی قرآن، مال را به منزله خون در پیكر جامعه می‌داند…(همان: ص 222).

قبل از این كه وارد تأكیدها و معیارهای آیت الله جوادی در پیشرفت اقتصادی توسط نظام اسلامی شویم، لازم است ویژگی كارگزاران نظام اسلامی را ـ به ویژه در توسعه اقتصادی ـ مطرح كنیم. معیار این عالم بزرگوار «عقل» است و در مقابل آن، «سفاهت است». كارگزاران توسعه اقتصادی، نباید سفیه باشند:

انسانی كه مال را از راه رشوه یا ربا و بدون تولید صحیح و كسب حلال به دست می‌آورد و نیز كسی كه مال را از راه صحیح فراهم می‌كند، ولی در مصرف، اسراف و اتراف دارد، هر دو سفیهند. (همان).

همچنین درباره علائم عقل و عقلانیت كارگزاران پیشرفت اقتصادی، چنین آمده است: «معیار عقل و سفاهت، اطاعت از خدا و تخلف از فرمان خدا است. مطیع فرمان خدا نیكو سرشت و عاقل می‌باشد و مخالف فرمان خدا، سفیه است» (همان). شاید به نظر ما كسی كه از راه‌های اشرافی‌گری یا از راه ربا و تولید نامشروع مالی، سرمایه‌ای جمع می‌كند، تفكر اقتصادی دارد، ولی لوازم شرعی را رعایت نمی‌كند؛ اما از نظر آیت الله جوادی، او عقل اقتصادی ندارد و سفیه است.

از وظایف اصلی و مشترك حكومت و مردم، شناخت مفسدان اقتصادی و مقابله با آن‌ها است. آن‌ها دقیقاً خلاف رشد اقتصادی مطلوب در نظام اسلامی حركت می‌كنند و خودشان و جامعه را دچار آسیب و آفت می‌كنند:

داستان حریص نسبت به دنیا، داستان كرم ابریشم است كه دائماً در خود می‌تند كه خودش را دفن كند؛ چون محصول كرم ابریشم جز این نیست كه دور خود می‌تند و خود را خفه می‌كند و قبل از هر چیزی، خودش می‌میرد و محصولش را دیگری استفاده می‌كند[2] (جوادی آملی، 1380: ص 223).

وظایف دولت در سیاست گزاری‌های اقتصادی

تأكیدات آیت الله جوادی آملی در مدیریت پیشرفت اقتصادی توسط نظام اسلامی، شامل موارد زیر می‌شود:

تلاش برای مدیریت اسلامی در شؤون مختلفی كه یك اجتماع و نظام باید داشته باشد (كاشت، داشت، برداشت و همه شؤون).
تلاش برای مدیریت اسلامی در حلال بودن تمام شؤون و مراحل مختلف تولید، توزیع، مصرف و… به عنوان ركن و شاخصه لازم اقتصاد سالم (جوادی آملی، 1378: ص 109 و 110).

از نظر وی، سود اقتصادی حرام، نه فقط بر فرد، بلكه بر جامعه اثرات مخربی دارد. غذای حلال و حرام، مثلاً در آینده نزدیك به صورت بینش علمی یا گرایش عملی در می‌آید و سبب جزم صائب یا عزم صحیح یا سقیم خواهد شد و از این رهگذر، در فرزند كه حامل وراثت‌های بدنی و روحی پدر و مادر است، ظهور می‌كند. شاید گوشه‌ای از معنای آیه (و شاركهم فی الأموال و الأولاد) (اسراء: 64) همین تحلیل باشد. نیز امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «كسب الحرام یبین فی الذریة» كسب حرام و آلوده، در نسل آینده ظاهر می‌شود (جوادی آملی، 1380: ص173).
در مجموع، وی لوازم سیاست گزاری‌های اقتصادی را از نظر اسلام در موارد ذیل خلاصه می‌كند:

اصل مالكیت انسان‌ها در مقایسه با یك دیگر پذیرفته است؛ ولی تمام انسان‌ها در مقایسه با خداوند، امین و نایبند، نه مالك. مالكیت خصوصی، تا جایی است كه به فقر و حرمان جامعه منجر نشود. مجموع اموال، متعلق به مجموع انسان‌ها است. مال، به منزله خون در عروق تمام جامعه است.

مال، به منزله خون بدن و به مثابه ستون فقرات جامعه انسانی است.

قرار دادن مال در اختیار سفیه، ممنوع است و صرف آن به نحو اسراف یا اتراف ناروا است.

احتكار ثروت و اكتساء (پوشاندن) نان، ممنوع است و جریان آن لازم است.

جریان ناقص مال، ممنوع می‌باشد و دور كامل آن لازم است.

جریان عمومی مال، گذشته از راه‌های پیش بینی شده در شرع مانند ارث و بخشش، همانا بر اساس تجارت با رضایت است؛ برخلاف تجارت بدون رضایت یا رضایت بدون تجارت: قمار و….


5. بررسی شاخصه‌های رشد صنعتی در مدینه فاضله

آیت الله جوادی آملی از دیگر شاخصه‌های پیشرفت مدینه فاضله را با بعد سیاست گزاری‌های صنعتی مرتبط می‌داند كه لازم است نظام اسلامی در الگوی پیشرفت، به آن توجه كند.روندی كه در مفهوم صنعت و صنعتی شدن لازم است، از صنایع دستی با قدمت چند هزار ساله را شامل می‌شود تا صنایع مصرفی و تولیدی كشاورزی، صنایع فضایی، هواپیمایی، الكترونیك و كامپیوترها «همچنین انقلاب صنعتی معاصر با محوریت میكروپروسورها، رایانه‌های پیچیده تر، روبوت‌ها، انتقال از طریق فیبر نوری، مهندسی ژنتیك و كاربردهای آن در كشاورزی، شیمی، انرژی و پزشكی و بهره گیری از میكروپروسورها و رایانه‌ها در پزشكی و آموزش و ارتباطات… » (رزاقی، 1370: ص 51).

پیش از بررسی انقلاب صنعتی در دوران معاصر، به دو انقلاب صنعتی گذشته و تأثیر آن در فرایند، نوع و شیوه تولید صنایع نیز می‌توان اشاره كرد كه در نیمه دوم قرن هجدهم میلادی و اواخر قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم به وقوع پیوست.صنایع را می‌توان در تقسیم‌های مختلفی از جمله: الف. صنایع كوچك روستایی، صنایع كوچك شهری و صنایع بزرگ، ب. صنایع سبك و صنایع سنگین، ج. صنایع مصرفی (سبك یا سنگین) و صنایع تولیدی قرار داد (همان: ص 130 و 196).

آیت الله جوادی نقش فرایند صنعتی در پیشرفت همه جانبه نظام اسلامی را با توجه به آموزه‌های قرآنی و قرائن آن در زندگی سلیمان نبی، نوح علیه السلام و ذوالقرنین بررسی می‌كند و این كه فرایند صحیح صنعتی در سیره ائمه و پیشوایان دینی علیهم السلام مورد ترغیب است: «پیشوایان نظام اسلامی، عهده دار ترغیب به فراگیری كامل فرایند صحیح صنعتی و تعلیم كیفیت بهره برداری از آن می‌باشند» (جوادی آملی، 1378: ص 111)؛ پس:

1. فراگیری، تحصیل، تحقیق و آموزش فرایند صحیح صنعتی، مد نظر نظام اسلامی است.

2. در عرصه عمل هم آموزش بهره برداری خوب و بهینه از صنایع در جهت رشد نظام اسلامی و رسیدن به اهداف آن، مورد سفارش است.
آیت الله جوادی نمونه‌ای از رشد صنعتی در عصر حضرت سلیمان علیه السلام را این گونه مطرح می‌كند: ‌«جریان ورود ملكه صبا به ساحت قدس سلیمان علیه السلام و مشاهده قصر ظریف شیشه‌ای و پندار آب و بالا زدن پوشش پا، شاهد بر پیشرفت صنعت معماری، هنری و صنعتی آن عصر است» (همان).

وی، به طور خلاصه در باب شاخصه‌های پیشرفت صنعتی در نظام اسلامی به موارد زیر اشاره می‌كند:

اصل فرایند صنعتی در حكومت اسلامی ممدوح و مورد ترغیب است. مهم‌ترین بهره درست از صنایع پیشرفته در هر عصر، عبارت است از نیازهای علمی و عملی مردم آن عصر. آنچه در قرآن یاد شده است، جنبه تمثیل دارد نه یقین؛ یعنی در قرآن، مثال بهره‌وری صحیح از صنعت بازگو شده است، نه این كه استفاده درست از صنعت منحصر در همین چند مورد باشد. درباره الگوی صنعتی، صنعت كشتی سازی نوح علیه السلام الگویی برای ساخت و پرداخت هر گونه وسایل نقلی دریایی و زیر دریایی ـ اعم از وسیله نقلیه مسافر، بار و مانند آن ـ ‌و نیز وسایل نقلی زمینی و هوایی به طور عام است. صنعت زره بافی حضرت داوود علیه السلام، الگویی برای شناخت هر گونه وسائل دفاعی خواه برابر تیر جنگی و مانند آن باشد و خواه برابر سموم شیمیایی و مانند آن و صنعت معماری و كارهای دستی و ظرایف هنری. نیز ساختن ظروف فلزی سلیمان علیه السلام نمونه‌ای برای ساختن هر گونه لوازم زندگی است كه نیازمندی‌های فردی یا گروهی و همچنین نیازمندی‌های هنری و ادبی توسط آن برطرف می‌شود (همان: ص 113).

شناخت تسلیحات ـ حتی نوع كشنده و تخریبی آن ـ برای نظام اسلامی لازم است؛ اما از نظر آیت الله جوادی، تحقیق و آشنایی با انواع تكنولوژی پیشرفته، با استفاده از آن‌ها متفاوت است:

استفاده از تكنولوژی در تمام امور سازنده و سودمند روا است؛ ولی بهره برداری از آن در امور تخریبی و تهاجمی و سوزنده و كشنده و تباه كننده زمین، دریا، هوا، گیاهان، جانوران، انسان‌ها، مناطق معمور و… هرگز روا نیست. با این مسأله می‌توان فرق میان كادر صنعتی در مدینه فاضله كه هدف حكومت اسلامی است را با كادر صنعتی كشورهای مهاجم و مخرب و مدعی تمدن بررسی نمود (همان: ص 114).
همچنین توجه به حفظ محیط زیست و حتی توسعه و رونق فضای سبز و آبادانی كشور، از وظایف مورد توجه كارگزاران پیشرفت صنعتی می‌باشد. «صنایع تجربی موظفند در راستای تأمین سعادت و سلامت همه بشر جهت‌گیری كنند؛ چنان كه مكلفند حقوق طبیعی هر موجود دیگر را اعم از دریا و آبزیان هوا و پرندگان و استنشاق كنندگان از آن و نیز هر پدیده طبیعی دیگر را رعایت نمایند و هرگز به هلاكت نسل رضایت ندهند» (جوادی آملی، 1380: ص 195).

با رعایت این گونه موازین و رعایت حقوق دیگر موجودات است كه حوزه فعالیت در تولیدات صنعتی «محدود به نقطه خاصی نیست؛ بلكه از اعماق دریاها تا اوج آسمان‌ها و فراخنای خشكی و صحرا میدان كار و تلاش است» (همان: ص 154). از طرفی خداوند، زمینه هر گونه نوآوری و ابداع را برای ما فراهم ساخته است:

خدای سبحان، همه مواد خام و لازم برای هر گونه ابتكار را در سفره سنت الهی قرار داده است و زمینه هر گونه صنعت بدیع و هر نوع نوآوری را در نهان بشر نهادینه كرده است، تا اصل كار از سادگی صدف به پیچیدگی گوهر بار یابد و از تكرار پرهیز شود و به سمت خلاقیت، جهت گیری شود» (همان: ص 162).


6. بررسی شاخصه‌های رشد حقوقی درمدینه فاضله

همان طور كه در بخش‌های قبل هم متذكر شدیم، آیت الله جوادی آملی معتقد است: «قوانین اسلامی و مسؤولان دینی، عهده دار تبیین و تحقیق رشد حقوق داخلی و بین المللی هستند» (جوادی آملی، 1378: ص 114). سلاح‌های صنعتی و اقتصادی بدون صلاح حقوقی و اخلاقی، زمینه تباهی را فراهم می‌كنند و جنگ جهانی اول و دوم، گواهی بر صدق همین مطلب است. حقوق، مجموعه قواعد و مقرراتی است كه به وسیله قوه مقننه وضع می‌شود تا روابط بین مردم یك جامعه را تحت نظم درآورد و از طرفی نظم عمومی را در جامعه مستقر می‌كند.
حقوق، از لحاظ قلمرو حكومت و حدود تنظیم روابط، به دو دسته تقسیم می‌شود:[3]

حقوق داخلی (در داخل مرزها)

حقوق خارجی یا بین الملل (در بین ملت‌ها و دولت‌ها)

هر یك از این دو دسته نیز به دو دسته تقسیم می‌شوند و در مجموع چهار نوع را تشكیل می‌دهند: 1. حقوق داخلی خصوصی (روابط افراد با هم) 2. حقوق داخلی عمومی (روابط افراد دولت) 3. حقوق بین الملل خصوصی (اتباع كشورها با هم) 4. حقوق بین الملل عمومی (روابط دولت ها). قصد ما، بحث تفصیلی درباره این‌ها نیست؛ اما باید دانست لازمه رشد حقوقی، توجه به همه ابعاد و زوایای حقوق داخلی و بین المللی است.

در بُعد حقوقی آیت الله جوادی اصول و عواملی را برای سیاست‌گزاری در نظام اسلامی می‌شمارند: )جوادی آملی، 1378: صص 116-114).
نفی هرگونه سلطه‌گری و سلطه‌پذیری: (لاتَظلِمون و لاتُظلَمون) (بقره: 279).

رعایت عهدها و مواثیق بین المللی: سیره و روش ابرار است كه وقتی عهدی می‌بندند، به آن وفا می‌كنند. از سوی دیگر، خدای سبحان مشركان و كافران را به دلیل بی‌تعهدی و نقض عهد چنین نكوهش می‌كند: (الذین عاهدت منهم ثم ینقضون عهدهم فی كل مره) (انفال: 56).
اهتمام حكومت اسلامی برای برقراری نظام تعهد و قانون و عمل به پیمان و احترام به میثاق، برای آن است كه جامعه متعهد، از امنیت حقیقی برخوردار شود.

به نظر این عالم فرزانه، امنیت در پرتو رعایت حقوق فراهم می‌شود. همچنین حقوق و رعایت آن، برای همه اقشار ضروری است و كسی اجازه ندارد با خوی استكبار و پیمان شكنی به برتری‌جویی و ایجاد اختلال در تعادل اجتماعی بپردازد، تا جایی كه كفار نه به جهت بی‌ایمانی‌شان، بلكه به لحاظ عدم تعهد، مطرود و مورد مبارزه هستند (رك: توبه: 12). وی، مشكل حقوق بین الملل را در پیمان شكنی زورمداران عصر حاضر معرفی می‌كند كه در پی آن، سازمان بین الملل هم نارسا شده است.

رعایت امانت و پرهیز از خیانت در اموال و حقوق: دستور خداوند، لزوم رعایت امانت و بازگرداندن آن به صاحبش است.(نساء: 58) تأثیر احترام متقابل به امانت‌های یك‌دیگر در برقراری امنیت و آزادی در تأسیس مدینه فاضله كاملاً واضح است.

زوایای رشد حقوقی

از زاویه‌ای دیگر، پیشرفت حقوقی را می‌توان در سه بعد نظری، اجرا (یا ضمانت اجرا) و نظارت هم در الگوی مدینه فاضله بررسی كرد (جوادی آملی، 1378: ص 88 و 89).

بُعد نظری: در جامعه دینی و نظام الهی، قانونگذار، معصوم و مصون از جهل و خطا است. او منفعت طلب و سودجو نیست، تا به سود افراد یا گروهی قانون وضع كند و در این قانون، عرب و عجم فرقی ندارند (مؤمنون: 37). سیاه و سفید و سرخ تفاوتی با هم ندارند: «و أرسلتُ إلی الأبیض والأسود والأحمر» (مجلسی، 1403ق: ج 16، ص 326) و انسان‌ها، مانند دندانه‌های شانه، یكسان و مساویند: «الناس سواء كأسنان المشط» (همان: ج 75، ص 251).

در بُعد اجرا: مجریان نخستین این قانون، انسان‌های وارسته و معصومند. در عصر غیبت نیز كارگزاران حكومت دینی، كسانی هستند كه انگیزه حفظ قانون و عمل به آن را دارند و آن انگیزه، از همان اعتقاد و عبادت ایشان برمی خیزد. اگر بر اساس غفلت یا تغافل، شخص دنیاطلبی در جامعه دینی مسؤولیتی را عهده‌دار شد و آخرت را با دنیا معامله كرد، مؤمنان متعهد چنین جامعه دینی‌ای، او را خلع كرده و از قلمرو پیش‌كسوتان دینی طرد می‌نمایند.

نقش مردم در رشد حقوقی: اسلام، برای این كه نظام الهی از هر گزندی محفوظ بماند، مردم را نیز ناظر ملی معرفی كرده است. این گونه نیست كه مردم، فقط مشمول قانون باشند و هیچ سمت دیگری نداشته باشند. اسلام، مردم را ناظر حسن اجرای قانون دینی و الهی قرار داده و امر به معروف و نهی از منكر را بر همه واجب كرده است. تذكر این نكته لازم است كه قانون الهی، خود از منابع بسیار مهم حقوق و قانون‌گزاری در قوه مقننه است كه اعمال نظارت بر رعایت موازین آن از سوی شورای نگهبان صورت می‌گیرد.
از نظر آیت الله جوادی لازمه پیشرفت كشورهای جهان ـ به ویژه نظام‌های به اصطلاح توسعه یافته ـ صلح عادلانه جهانی یا رشد حقیقی بعد حقوقی در این جوامع است: «هرگونه توسعه جهانی خواه تجارت یا سیاست یا امور دیگر، در پرتو صلح عادلانه جهانی جلوه می‌كند، وگرنه توسعه آن امور، محصولی جز فساد و ناامنی ندارد» (جوادی آملی، 1380: ص 191).

راه رسیدن به صلح جهانی، جلوگیری از تعدی به حقوق دیگران و منع از گسترش فساد جهانی است:

به منظور صلح جهانی پایدار [كه مورد تأكید اسلام است]، نه تنها نباید تن به تباهی ظلم داد و به آن مباهات كرد، بلكه باید جلوی هرگونه تعدی را گرفت، وگرنه فساد اولًا زمینه ضعف مراكز عبادی – فرهنگی را فراهم می‌كند و ثانیاً به گستره زمین و اهل آن می‌رسد (همان: ص 180).
از نظر وی، راه تأمین صلح عادلانه به كیفیت بهره وری از علوم عقلی كامل شده توسط اسلام برمی گردد:
اسلام با تكمیل علوم عقلی، كیفیت بهره وری از آن‌ها را در تأمین صلح عادلانه جهانی بر عهده دارد. عناصر محوری علوم عقلی مانند كلام، حكمت، عرفان و… را معرفت خدا و شناخت اسما و صفات علیای او تشكیل می‌دهد و سهم مؤثر ثقلین [قرآن و عترت] در طرح معارف، توسعه، تعلیل و تبیین آن، به طوری كه از گزند اضلال، آسیب اغوا و خطر مغالطه مصون باشد…‌ (همان، ص 182).
شاخصه‌های ذیل از جمع‌بندی مباحث رشد سیاست گزاری‌های مدینه فاضله در عرصه قانون و حقوق ذكر می‌شود:
تبیین و تحقیق برای رشد حقوق داخلی و بین المللی، به واسطه «قوانین اسلامی» و از طریق «مسؤولان دینی» در مدینه فاضله صورت می‌گیرد.
تساوی حقوق و رعایت قوانین برای همه اقشار مدینه فاضله، ضروری است.

صلح جهانی پایدار (عادلانه) در قوانین مدینه فاضله مورد تأكید است

صلح جهانی عادلانه به كیفیت بهره گیری از علوم عقلی و تكمیل آن توسط اسلام بر می‌گردد.

نتیجه گیری
همانطور كه در هر كشوری رشد و پیشرفت از موضوعات اساسی است، در مدینه فاضله هم از مسائل محوری مد نظر نظام اسلامی می‌باشد. اما در این نظام، پیشرفت، سطحی، تك بعدی یا منحصر به رفاه دنیایی نیست؛ بلكه راه و سیاستی می‌باشد كه با احكام و قوانین الهی آمیخته شده است. در الگوی مدینه فاضله كه جمهوری اسلامی ایران به آن توجه دارد، رشد در تمام ابعاد آن، فقط با محوریت رهبری و مدیریت الهی او پیگیری می‌شود. سپس می‌توان این پیشرفت را با یاری كارگزاران و مدیران شایسته، در ابعاد متعددی ـ اعم از حوزه‌های فرهنگی و زیر مجموعه‌های آن، ابعاد حقوقی و شاخه‌های آن و در بخش اقتصادی و صنعتی و مسائل مرتبط با آن ـ در جامعه و نظام اسلامی ایجاد كرد. در واقع، اسلام و الگوی مدینه فاضله، از این‌گونه محورهای اساسی حیات متعالی بشریت در حوزه‌های مرتبط با مسؤولیت اجتماع و حكومت غافل نیست؛ لذا نظام اسلامی ایران هم با محوریت ولایت فقیه در عصر غیبت، در تمام این ابعاد، پیرو نظام رشد یافته در مدینه فاضله با محوریت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف یا انسان كامل خواهد بود.



 
---------
پی نوشت:
[1]. در تبیین درست و توسعه یافته مثالی می زنند : «خدا است كه برای شما دریا را مسخر كرد، تا كشتی به امر او در آن، جاری شود و از فضل خدا طلب كنید شاید شكر نعمتش را به جا آرید...».
[2]. اشاره به حدیثی از امام باقر علیه السلام. ر.ك: كلینی، پیشین: ص 316.
[3]. جهت آگاهی ر.ك: واحدی، 1380؛ كاتوزیان، 1374.

-----------
منبع : دبیرخانه همایش ملی الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت



» کلمات کلیدی: الگوی اسلامی ایرانی، الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت از دیدگاه آیت الله جوادی آملی،
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.
برگزیده ها
پیام فجرهنگامی در شرایط سخت اقتصادی کشور، بحث از حجاب و عفاف و ماهواره و ... می شود و نقدهای فرهنگی در این شرایط مطرح می شود، پاسخ بسیاری از افراد این است که در این شرایط اقتصادی که بسیاری از مردم در تامین نیازهای اولیه درمانده شده اند، از معضلات فرهنگی می گویید؟ .... ...{ادامه}

« آینده از آن امت اسلام است »
                    « امام خامنه ای »

سدید


  • نظرسنجی
  • پیوندها
  • آرشیو
  • آمار
:. ارزیابی شما از قالب سدید؟